C.G. JUNG INFO
.
      Jean Shinoda Bolen
__________________________________________________________
       
Jean Shinoda Bolen  -   'Godinnen in elke vrouw' - 'Goden in elke man'

Jean Shinoda Bolen M.D. (1941) is psychiater, Jungiaans therapeut en hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit van Californie.

De voornaamste publicaties van Jean Shinoda Bolen zijn 'Godinnen in elke vrouw', 'Goden in elke man' en 'The Tao of Psychology'. De twee eerstgenoemde boeken zijn gebaseerd op haar studie van de mythologie uit de klassieke oudheid en op haar eigen beroepsmatige en persoonlijke therapeutische ervaring.

Het onderstaande artikel behandelt de twee eerstgenoemde studies: 'Godinnen in elke vrouw' (1984) en 'Goden in elke man' (1989).

Jean Shinoda Bolen vat de goden en godinnen uit de klassieke oudheid in haar bovengenoemde boeken op als archetypische figuren en als weergaven van bepaalde persoonlijkheidstypen en bepaalde menselijke bestaanswijzen. Ze benut de overgeleverde beschrijvingen van godheden uit de oudheid voor het in kaart brengen van diverse persoonlijkheidstypen en levenshoudingen, die men ook in de huidige tijd kan aantreffen.
De 16 godheden die Bolen in deze twee studies behandelt zijn allemaal redelijk bekend voor lezers die enigszins op de hoogte zijn van de antieke mythologie.

Bolen ontwikkelt haar denkbeelden vanuit een Jungiaans begrippenkader.

Bolen benadert haar onderwerp met veel respect en inlevingsvermogen en in een compacte, heldere stijl. De boeken zijn op een toegankelijke manier geschreven en de behandelde onderwerpen zijn niet bijzonder moeilijk te begrijpen voor een redelijk ontwikkelde lezer, alhoewel deze literatuur wel enige nadere studie van de lezer vereist.

De beschreven archetypische beelden moeten niet verward worden met concreet levende personen. Het gaat om figuren uit het innerlijk landschap die gekenmerkt worden door een bepaalde essentiele eigenschap of motief, of een kenmerkend cluster van eigenschappen en motieven.

Dergelijke figuren kan men onder allerlei verschillende benamingen, maar steeds met verwante eigenschappen en gedragspatronen, terugvinden in allerlei verhalen en in diverse culturen en tijdperken.
Een gewoon mens kan bovendien onmogelijk als een archetype leven; wel kan men de werking van de archetypes in bepaalde situaties in zichzelf herkennen.

Bolen vat de goden en godinnen uit de Oudheid op als weergaven van dergelijke archetypen. Zij meent wel dat sommige mensen zo sterk bepaald zijn door een enkel motief, dat zij in hun leven als het ware in de voetsporen van een dergelijke figuur treden.
Andere mensen kunnen wellicht enkele verschillende beschreven goden of godinnen in zichzelf herkennen.
Weer andere mensen hebben wellicht helemaal geen speciaal 'leitmotiv' in hun leven. Dat laatste wordt vooral opgevat als een aanwijzing dat de persoonlijkheid nog weinig gedifferentieerd is of dat er wellicht onvoldoende zelfkennis is om enige specifieke eigenschap in zichzelf te kunnen ontdekken.

Bolen brengt een aantal verhalen uit de oudheid opnieuw naar voren in deze twee studies. Ze richt zich vooral op de beschrijving en analyse van de verschillende antieke godheden, opgevat als persoonlijkheidstypes die men ook in de huidige tijd nog tegen kan komen. Hierbij put ze ook ruimschoots uit haar praktijkervaring.

De beschrijvingen kunnen behulpzaam zijn bij het ontwikkelen van begrip voor zichzelf en anderen: ze verduidelijken samenhangende patronen, levensstijlen of gedragspatronen die in praktijk nog altijd goed herkenbaar zijn in de levens van mensen.
Bolen analyseert onder andere specifieke kwaliteiten, knelpunten of problemen die verbonden zijn met de beschreven figuren. Ook geeft ze nader inzicht in specifieke omgangsvormen en relatiepatronen van de beschreven godheden en van de mensen die in hun leven in de voetsporen daarvan treden.

Toename van inzicht in deze patronen maakt het mogelijk om het individuatieproces (in de definitie van Jung), het proces van worden wie men in wezen is weer op gang te brengen, als dit gestagneerd is. Ook wordt het beter mogelijk om bepaalde obstakels en valkuilen, die tot een geblokkeerd of ontspoord ontwikkelingsproces kunnen leiden te herkennen en te hanteren.

De eerste publicatie, 'Godinnen in elke vrouw' bevat een beschrijving en een analyse van zeven antieke godinnen. Bolen brengt de zeven geselecteerde godinnen onder in drie categorieen, die elk als een apart cluster behandeld worden.

In de menselijke sfeer brengen deze drie archetypen specifieke kwaliteiten naar voren in personen. Als het archetypische beeld van Athena sterk is dan leidt dat tot een intellectuele, logische, vrij geharnaste benadering van het leven, met als beste mogelijkheid de kans om wijsheid te ontwikkelen, volgens Bolen. Als dit archetype als enige actief is, dan blijft er toch wel een vrij droge, harde benadering van het leven bestaan. Andere figuren zijn dan nodig (en bij sommige mensen ook daadwerkelijk aanwezig) om dit te nuanceren.

Als het archetypische beeld van Artemis de overhand heeft in het leven van mensen dan geeft dat een zeer vrijheidslievende mentaliteit, vaak met een positieve houding ten opzichte van vrouwen (net als de godin) en een respect voor de natuur. Dergelijke mensen kunnen ook, net als de godin, een wrede en onvoorspelbare kant hebben, als het hen bijvoorbeeld ontbreekt aan zelfbeheersing.

Als Hestia de meest invloedrijke godin is dan bevordert dat de introversie, de neiging tot en de kwaliteit van introspectie en een huiselijke mentaliteit, volgens Bolen. Hoewel dit op zich een positieve kwaliteit is kan het ook resulteren in een een te grote verlegenheid en teruggetrokkenheid.
De hieruit voortkomende levensstijlen worden in hun diverse consequenties door Bolen geanalyseerd.
Er zijn uiteraard ook allerlei mengvormen mogelijk.

Bolen vat deze drie godinnen op als 'kwetsbaar', omdat zij alle drie vrij sterk relatiegericht zijn en in de loop van de tijd nogal wat te stellen hebben gehad van andere goden of halfgoden. Zij hebben alle drie mede als gevolg van hun relatiegerichtheid en verbondenheid met anderen diverse soorten problemen meegemaakt en zij zijn van tijd tot tijd ook vrij machteloos geweest om iets aan de situatie te verbeteren.

In de menselijke sfeer brengen deze drie godinnen ook elk hun eigen karakteristieken, kwaliteiten en zwakheden met zich mee.
 Als het archetype van Hera toonaangevend is dan is iemand sterk gericht op partnerrelaties. Zo'n persoon kan erg trouw en op een positieve manier ondersteunend en stimulerend zijn, maar kan ook, in de voetsporen van de godin, nogal jaloers en bezitterig worden.
De godin Demeter geldt meer als de archetypische moederfiguur. Een persoon waarin dit archetype op de voorgrond treedt kan aan de positieve kant een goede bijdrage leveren aan groei en ontwikkeling van nieuw leven.
Aan de negatieve kant kan dit archetype ook verstikkend of zelfs dodelijk worden, bijvoorbeeld als er veel angst voor verlies is.

Het archetype van Persephone leidt ook tot een vrij introverte mentaliteit, net als dat van Hestia, maar in dit geval is het karakter ervan zwaarder wegens de verbinding van de godin met het Dodenrijk. In het beste geval kan er een groot begrip voor de cyclus van leven, dood en nieuw leven uit voortkomen.

De zevende godin die Bolen in deze studie behandelt staat naar haar mening op zichzelf als een soort aparte categorie. Dit is de godin Afrodite, godin van liefde, erotiek en schoonheid. Bolen noemt haar ook wel 'de alchemistische godin'.

In de menselijke sfeer levert dit archetype een persoon op die zowel gericht is op relaties als op vrijheid en die bovendien de eigenschap van creativiteit heeft. Afrodite veroorzaakt in principe een sfeer van liefde en aantrekkingskracht. Mensen die sterk volgens dit archetype leven kunnen wel grillig zijn en ze kunnen ook regelmatig hun neus stoten in het maatschappelijk leven.
Bolen vertelt er wel bij Afrodite in de oudheid dan wel een onaantastbare godin was, maar dat men in de huidige tijd vaak een veel negatiever beeld van haar gevormd heeft en hier kunnen met name vrouwen die in haar voetsporen treden last van krijgen.

Opvallend aan deze drie goden is dat zij alle drie een duidelijk ruimtelijk territorium hebben. Dat is gewoonlijk niet het geval bij de godinnen en evenmin bij de groep goden die Bolen als de zoons aanduidt.

In de menselijke sfeer leidt het archetype van Zeus, als dit toonaangevend is in het leven van een mens, vooral tot de behoefte aan het maken van carriere, aan status en een belangrijke maatschappelijke positie.
Zo iemand hoeft als persoon niet dominant te zijn, evenmin als de god zelf, maar wel staat alles in dienst van het streven naar verbetering van positie. Dit type is gewoonlijk wel vrij genereus; het is geen rancuneus type.
Het nadeel hiervan is volgens Bolen vooral dat priveleven en gevoelsleven hier gewoonlijk nogal onder te lijden hebben. In de voetsporen van de godheid halen dergelijke mensen allerlei stommiteiten uit op dat gebied zonder zelfs maar te beseffen wat er in feite ontbreekt in hun leven.


Het archetype van Poseidon brengt, als het toonaangevend is, vooral een even emotionele als onverbiddelijke houding te voorschijn, gewoonlijk in combinatie met een sterke gehechtheid aan de mensen die een dergelijke persoon omringen. Mensen van dit type kunnen volgens Bolen soms even onvoorspelbaar als de zee zijn.
Als Hades de meest bepalende godheid is dan ontstaat vooral een introvert beeld. Er kan sprake zijn van veel diepgang, maar ook van gebrekkig vermogen om te uiten wat er in het innerlijk omgaat.

Deze vijf goden zijn allemaal zonen van Zeus, maar ze hebben wel verschillende moeders: godinnen, halfgodinnen of sterfelijke vrouwen.

Ares is de god van oorlog, vooral van de woeste strijd, ingegeven door emotionele overwegingen - dit in tegenstelling tot de godin Athena, die godin van geregelde strijd was. Bolen beschrijft Ares als onbeheerst, gewelddadig zelfs, maar ook als trouw in zijn betere momenten.

In de menselijke sfeer brengt Apollo als belangrijkste archetype een rationeel, ordelijk soort mens voort, die echter vervreemd is van het werkelijke leven. Het kan gemakkelijk een narcist worden, die, overladen met eigendunk, meent alles beter te weten en die ondertussen geen respect voor het leven meer kan opbrengen.

Als het archetype van Hermes toonaangevend is dan ontstaat een beweeglijk, dynamisch, flexibel soort mens, een goede communicator die vele contacten onderhoudt, maar die ook wel tot enige oppervlakkigheid geneigd is. Als het Hermes-type zich in zijn beste vorm ontvouwt dan is zo iemand een gids voor de zielen, die mensen helpt met het verkennen van nieuw en onbekend terrein.

Mensen die vooral in de voetsporen van Ares treden zijn opvallend emotioneel en onbeheerst, maar aan de positieve kant hebben zij een vermogen tot emotionele integriteit en loyaliteit. Dit volgens het model van de godheid, die er om bekend stond dat hij vooral oorlogen begon om zijn (vele) kinderen te beschermen. Iemand die onder invloed van dit archetype staat is echter gewoonlijk te extreem en heeft een neiging om te ver door te draven en om daarbij zijn verstand te verliezen - dat maakt dit type erg moeilijk in de omgang.

Als het archetype Hephaistos toonaangevend is in een menselijk leven dan ontstaat een creatief, opvallend begaafd, maar emotioneel instabiel soort mens met een grote intensiteit (Hephaistos heette bij de Romeinen Vulcanus). Het is echter ook iemand die vaak niet begrepen of erkend wordt door mensen in zijn omgeving. Dit komt deels door zijn oorspronkelijkheid en deels door zijn gebrekkig vermogen tot communicatie.
Het is ondertussen geen rotzak, in de beschrijving van Bolen: hij heeft in principe een goedwillende en behulpzame mentaliteit, maar hij kan dat niet zo goed overbrengen.

Het type dat bepaald wordt door Dionysos is in wezen sterk aangetrokken door het innerlijke en het erotische leven.
In praktijk gaat dit vaak mis, wegens het extreme karakter van de godheid. Juist in het leven van mensen die sterk door dit type bepaald worden ontstaan vaak allerlei ernstige problemen in de sfeer van uitspattingen en ontsporingen van allerlei aard.
In de betrekkelijk ongewone gevallen waarin dit archetype op een goede manier geintegreerd wordt in het persoonlijk leven kan het leiden tot grote diepgang en zelfs tot een mystiek besef van de waarde van al het leven.

De zestien godheden die door Bolen aan een nadere beschouwing onderworpen zijn kunnen in hun archetypische vorm in de levens van alle mensen optreden. Soms wordt men vooral beinvloed door een enkel archetype; soms zijn het er meerdere, die tegelijk optreden of die elkaar afwisselen.

Het tweede boek eindigt met de vraag waar de voorspelde en ontbrekende god is: het kind dat volgens het orakel geboren zou worden uit het huwelijk van Zeus, de oppergod,  en Metis, de oorspronkelijke godin van wijsheid en de eerste echtgenote van Zeus. Volgens dit orakel zou deze nieuwe god Zeus als de machtigste god onttronen. Uit deze voorspelling volgden, volgens de overlevering, allerlei verwikkelingen in de goddelijke sfeer.

De twee studies 'Godinnen in elke vrouw' en 'Goden in elke man' bieden een interessante en verhelderende beschouwing en analyse van persoonlijkheidstypes.
Bolen benut hierbij de overgeleverde verhalen en inzichten uit de oudheid om een nieuw perspectief op de psychologie van hedendaagse mensen te ontwikkelen.
Dit leidt tot een vruchtbare en inspirerende vorm van kruisbestuiving tussen twee verschillende denktradities, waarmee Bolen een waardevolle bijdrage levert aan het denken over deze kwesties.
                                 __________________________

Naar de aanvullende webpagina 'Toelichting op de foto's''
Terug naar de hoofdpagina van C.G. Jung info

Drs. Carla Vredeveld - 2004